Istotą zabezpieczenia roszczeń w postępowaniu odrębnym w sprawach o rozród i o separację jest uregulowanie stosunków między stronami, związanych z funkcjonowaniem rodziny, na czas toczącego się procesu i ma charakter tzw. zabezpieczenia owacyjnego, bowiem stwarza nową sytuację prowizoryczną na czas określony w postępowaniu o udzielenie zabezpieczenia. Postępowanie zabezpieczające przed nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego z 2005 r. pełniło jedynie funkcję postępowania pomocniczego, obecnie nabrało samodzielnego charakteru  w stosunku do postępowania egzekucyjnego i rozpoznawczego, w wyniku uchylenia art. 443 K.p.c..

Uchylenie tego artykułu skutkuje koniecznością stosowania w postępowaniu o rozwód i o separację przepisów o postępowaniu zabezpieczającym wprost. Natomiast na gruncie ówczesnego stanu pranego, nieobowiązujący art. 443 K.p.c. pozwalał na stosowanie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym w zakresie nieuregulowanym jego dyspozycją, pełniąc pewnego rodzaju pomost pomiędzy przepisami postępowania cywilnego z zakresu regulacji zabezpieczenia roszczeń.

Instytucja zabezpieczenia powództwa chroni prawa tej strony sporu, która oczekuje na potwierdzenie przysługujących jej praw prawomocnym orzeczeniem sądu, jeszcze przed wydaniem wyroku w danej sprawie o rozwód bądź o separację, co na gruncie ochrony interesów dziecka ma istotne znaczenie, zwłaszcza z uwagi na długotrwałość postępowania. Uniknięciu takiej sytuacji służą przepisy o postępowaniu zabezpieczającym. Zabezpieczenie roszczeń może mieć charakter materialny (tj. zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych) bądź niematerialny (tj. zabezpieczenie roszczeń przykładowo wskazanych w treści art. 755-757 K.p.c.).

Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych dotyczących małoletnich dzieci stron.

Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych na czas terania procesu przejawia się:

  • zabezpieczeniem dostarczania środków utrzymania i wychowania dla wspólnych małoletnich dzieci małżonków (art. 133§1 K.r.o.);
  • zabezpieczeniem dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi (art. 130 K.r.o.);
  • zabezpieczeniem potrzeb rodziny (art. 27 K.r.o).

Stosownie do treści art. 730¹§ K.p.c. w zw. z art. 753§1 zd. drugie K.p.c., udzielenia zabezpieczenia może żądać każda ze stron lub uczestnik postępowania, a podstawą zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych jest jedynie uprawdopodobnienie roszczenia. Bez znaczenia pozostaje kwestia uprawdopodobnienia interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. Natomiast przy ocenie wiarygodności uprawdopodobnienia roszczenia, sąd powinien uwzględnić znajdujący się w aktach sprawy materiał.

Sposób zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych określa art. 753§1 K.p.c., w myśl którego, w sprawach o alimenty zabezpieczenie może polegać na zobowiązaniu obowiązanego do zapłaty uprawnionemu jednorazowo albo okresowo określonej sumy pieniężnej. Zobowiązanie obowiązanego z tytułu roszczenia alimentacyjnego, na rzecz uprawnianego, do zapłaty określonej sumy pieniężnej, okresowo lub jednorazowo, wskazuje, że wyłączone jest stosowanie obu form zabezpieczenia równocześnie. Poza tym, sąd może zastosować inny sposób zabezpieczenia, na zasadach ogólnych, określony w art. 747 K.p.c., jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że w konkretnym stanie faktycznym właściwszy byłby któryś ze sposobów zabezpieczenia wskazany w owym przepisie.

Mając na myśli sprawy o alimenty należy przez to rozumieć zarówno sprawy toczące się w osobnym procesie alimentacyjnym przed sądem rodzinnym jak i w procesie toczącym się przed sądem okręgowym w przedmiocie rozwodu bądź separacji.

Ustalając alimenty w trybie udzielenia zabezpieczenia na rzecz małoletnich dzieci, sąd ustala kwotę roszczenia pieniężnego na każde dziecko osobno, co stanowi wyjątek od zasady wyrażonej w treści art. 731 K.p.c., w myśli której zabezpieczenie nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, na co zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny. Sąd Apelacyjny zważył, że „przepis art. 731 K.p.c., jako przepis szczególny odnoszący się do zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych, stanowi również odstępstwo                         od wyrażonej w art. 731 K.p.c. zasady, że zarządzenie tymczasowe nie może zmierzać do zaspokojenie roszczenia. Z charakteru roszczenia alimentacyjnego, przeznaczonego na zaspokojenie bieżących potrzeb uprawnionego wynika, że również periodyczne kwoty płacone z tytułu zabezpieczenia powództwa alimentacyjnego zaspokajają wprost bieżące potrzeby uprawnionego […] niweluje się wówczas zjawisko narastania zaległości egzekucyjnych, a dostosowując się do zarządzeń tymczasowych pozwany ma przewidywalną sytuację procesową”. (Wyrok Sądu Apelacyjnego z 14.12.1995 r., I ACr 850/95, OSA 1996, Nr 3, poz.)

Postępowanie w sprawie o zaspokojenie potrzeb rodziny lub o alimenty, wszczęte przed wytoczeniem powództwo o rozwód lub o separacje, ulega z urzędu zawieszeniu z chwilą wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację, ale wyłącznie co do świadczeń za okres od wytoczenia powództwa. Natomiast co do pozostałej części dochodzonego roszczenia za okres poprzedzający wytoczenie powództwa, postępowanie toczy się w dotychczasowym trybie bez przeszkód, gdyż zawieszenie wytoczonego powództwa alimentacyjnego na mocy art. 445§2 następuje z chwilą wniesienia powództwa  o rozwód, co do świadczeń za okres od jego wniesienia.

Jeżeli we wszczętej uprzednio sprawie o zabezpieczenie potrzeb rodziny lub o alimenty sąd wydał nieprawomocne orzeczenie, to wykonanie jego zostaje wstrzymane ipso iure (tj. z chwilą wydania w sprawie  o rozwód lub o separacje postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia wykonania obowiązku zaspokojenia potrzeb rodziny lub o alimenty) za okres od wytoczenia powództwa o rozwód lub o separację. Wedle poglądu Sądu Najwyższego „dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji świadczeń alimentacyjnych zasądzonych nieprawomocnym wyrokiem przed wytoczeniem powództwa o rozwód, nienależnych za okres od wytoczenia powództwa, jeżeli w sprawie o rozwód nie zostało wydane orzeczenie o zaspokojeniu potrzeb rodziny”. (Uchwała SN z  26.04.1977 r., III CZP 24/77, OSNC 1977, Nr 10, poz. 181.  24).

Jednakże sąd zawieszając postępowanie zgodnie z przepisem art. 445§1 K.p.c. powinien rozpatrzyć wniosek o zabezpieczenie powództwa.

Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych dotyczących małoletnich dzieci stron, jako zapłata jednorazowo określonej sumy pieniężnej nie należy utożsamiać z obowiązkiem stricte alimentacyjnym, polegającym na okresowym dostarczaniu bieżących środków utrzymania, a w razie potrzeby także wychowania. Stąd tez powinno być stosowane wyjątkowo, zależnie od okoliczności sprawy, uzasadnione ważnymi względami np. koniecznością leczenia dziecka.

Udzielenie zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych dopuszczalne jest jedynie                        na wniosek uprawnionego, wobec powyższego sąd orzekający o zabezpieczeniu tych roszczeń związany jest granicami wniosku zarówno co do sposobu, jak i zakresu zabezpieczenia tj. wysokości żądanego świadczenia pieniężnego. Sąd może jednak, jeżeli uzna taką potrzebę za uzasadnioną, pouczyć stronę uprawnioną lub uczestnika postępowania, co do czynności procesowych na okoliczność złożenia wniosku o zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych (art. 5 K.p.c).

Zabezpieczenie roszczenia w przedmiocie roztoczenia pieczy  nad małoletnimi dziećmi

Na wstępie należy zaznaczyć, że do zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych w pełnym zakresie mają zastosowanie ogólne przepisy o postępowaniu zabezpieczającym (art. 730-746). Do zabezpieczenia roszczeń, które nie mają charakteru roszczeń pieniężnych stosuje się przepisy art. 755-757 K.p.c. Znowelizowany przepis art. 755 K.p.c. obrazuje w sposób przykładowy sposób zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, w konsekwencji sąd uprawniony jest do zastosowania takiego sposobu, który uzna za odpowiedni stosownie do okoliczności sprawy. W szczególności sąd może uregulować sposób roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem. Do zabezpieczenia roszczeń mających charakter niepieniężnych, zalicza się także roszczenie o obniżenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego (tj. art. 138 K.r.o.) i o uchylenie lub obniżenie renty (tj. art. 907§2 K.c.). Są to roszczenia majątkowe, ale niepieniężne, ponieważ w tych wypadkach powód nie dochodzi spełnienia świadczenia pieniężnego, lecz wnosi o zwolnienia go z takich świadczeń lub ograniczenia ich zakresu.

Sposób zabezpieczenia określa sąd na wniosek uprawnionego, jednakże sąd może zastosować każdy sposób zabezpieczenia, który uzna za najodpowiedniejszy do okoliczności sprawy, nie wyłączając sposobów zabezpieczenia przewidzianych w przepisach o zabezpieczeniu roszczeń pieniężnych. Nie oznacza to dowolności sądu w tym zakresie, sąd jest związany wnioskiem uprawnionego co do sposobu zabezpieczenia. Możliwość wyboru sądu na okoliczność sposobu zabezpieczenia istnieje zatem, jeżeli uprawniony wskazał we wniosku kilka sposobów zabezpieczenia, a zastosowanie jednego lub niektórych z nich wystarcza do zabezpieczenia roszczenia albo gdy sąd może wydać postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia z urzędu. Dokonując sposobu zabezpieczenia, sąd musi kierować się zasadą zapewnienia realizacji celu postępowania zabezpieczającego, a także uwzględnia interes stron lub uczestników w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę.

Stosownie do treści art. 730¹§1 K.p.c., udzielenia zabezpieczenia może żądać każda ze stron lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub znacznie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w spawie. Sąd oceniając istnienie interesu prawnego w uzyskaniu zabezpieczenia uwzględnia cel zabezpieczenia, tj. zapewnienie uprawnionemu egzekucyjnego wykonania przyszłego orzeczenia, zapewnienie jego skuteczności oraz antycypacyjne, tymczasowe, udzielenie uprawnionemu takiej samej ochrony prawnej, jaką ma zapewnić mu przyszłe orzeczenie. Ponadto, poza wypadkami przewidzianymi w art. 753 K.p.c., sposób zabezpieczenia nie może prowadzić do zaspokojenia roszczenia uprawnionego

Sąd w wyroku orzekającym rozwód bądź separację rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron. Przepisem procesowym, dającym podstawę udziela zabezpieczenia przez sąd w przedmiocie roztoczenia pieczy nad małoletnimi dziećmi stron, jest przepis art. 755§1 pkt 4 K.p.c., jako materia roszczenia niepieniężnego. W przypadku tego typu zabezpieczenia, sąd rozpoznający sprawę o rozwód lub separację może z urzędu wydawać wszelkie potrzebne zarządzenia (art. 445¹ K.p.c.), tj. wszcząć z urzędu postępowanie zabezpieczające. Wszczęcie postępowania zabezpieczającego z urzędu możliwe jest tylko w tych przypadkach,                   w których samo postępowanie może zostać wszczęte z urzędu, czyli w sytuacji orzekania o rozwód i o separacji, kiedy sąd okręgowy rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi oraz o kontaktach z dziećmi. Sąd okręgowy działa wówczas jak sąd opiekuńczy, który może wszczynać postępowanie z urzędu. Wobec powyższego należy przyjąć, że w ramach postępowania zabezpieczającego w tym zakresie może działać z urzędy, zaś w pozostałych sprawach- na wniosek uprawnionego.

Znowelizowany art. 756¹ K.p.c. stanowi, iż w sprawach dotyczących pieczy nad małoletnimi dziećmi i kontaktów z dzieckiem sąd orzeka w przedmiocie zabezpieczenia po przeprowadzeniu rozprawy, chyba że chodzi o przypadek niecierpiący zwłoki.

Zabezpieczenie kontaktów rodziców z dzieckiem

W wyniku nowelizacji art. 755 K.p.c. otrzymał nowe brzmienie, poszerzono katalog przedmiotu zabezpieczenia roszczeń w §1 w pkt 4 o kontakty z dzieckiem. Wymienione w § 1 przykładowe sposoby zabezpieczenia innych roszczeń niż roszczenia pieniężne nie stanowią nowych nieznanych sposobów zabezpieczenia, ponieważ w praktyce były one stosowane przez sądy – ich wprowadzenie do Kodeksu jest zatem jedynie unormowaniem dotychczasowej praktyki sądownictwa.

O kontaktach z małoletnimi dziećmi stron, podobnie jak władzy rodzicielskiej w czasie trwania sprawy o rozwód lub o separację orzeka sąd w postępowaniu zabezpieczającym, na mocy art. 445¹§2 K.p.c. Sąd  Najwyższy wyraził podgląd,  że przepis art. 113§1 K.r.o. nie wyłącza udzielenia na podstawie art. 755§1 K.p.c. zabezpieczenia przez zakazanie rodzicom niepozbawionym władzy rodzicielskiej osobistej styczności z dzieckiem. (Uchwała SN (7) z 08.03.2006 r., III CZP 98/05, OSN 2006, Nr 10, poz. 158). Przepisy prawa materialnego określają podstawy w sprawie utrzymania kontaktów z dzieckiem zgodnie z art. 113 i 113¹ K.r.o.

W toku procesu o rozwód lub o separację sąd, orzekając o zabezpieczaniu w przedmiocie kontaktów z dzieckiem (art. 755§1 pkt 4 K.p.c.), może zobowiązać osobę trzecią do oddania dziecka małżonkowi, któremu powierza pieczę nad dzieckiem przez czas trwania procesu, jeżeli osoba ta nie przypisuje osobie samodzielnego tytułu do zatrzymania dziecka.

Zabezpieczenie sposobu korzystania z mieszkania, które małżonkowie wspólnie zamieszkują

Obligatoryjnym elementem treści wyroku rozwodowego bądź separacji jest rozstrzygnięcie co do sposobu korzystania z mieszkania, które małżonkowie wspólnie zajmują. Podstawę prawną w przedmiocie zabezpieczanie roszczenia tytułem ustalenia sposobu korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania na czas trwania procesu, stanowi przepis art. 755§1 pkt 1 K.p.c. Natomiast Sąd Najwyższy wyraził pogląd, iż niedopuszczalne jest orzekanie przez sąd w czasie trwania procesu                       o rozwód na podstawie art. 755§1 pkt 1 K.p.c. o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków w czasie trwania faktycznej separacji i w którym drugi małżonek nigdy  nie mieszkał. (Uchwała SN z 09.06.1980 r., III CZP 34/80, OSNC 1980, Nr 12, poz. 231).

0 komentarzy:

Dodaj komentarz

Chcesz się przyłączyć do dyskusji?
Feel free to contribute!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *